Giữa không gian cổ kính của làng Thổ Hà (nay là tổ dân phố Thổ Hà, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh), Đình Thổ Hà uy nghi hiện diện như một biểu tượng văn hóa – lịch sử tiêu biểu của vùng Kinh Bắc. Trải qua hàng trăm năm tồn tại cùng bao biến thiên của thời cuộc, đình vẫn gìn giữ gần như nguyên vẹn giá trị kiến trúc, nghệ thuật và tín ngưỡng đặc sắc, xứng đáng với danh hiệu Di tích quốc gia đặc biệt - niềm tự hào của Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân phường Vân Hà.
Đình Thổ Hà được xây dựng với quy mô bề thế, mang phong cách kiến trúc truyền thống đặc trưng của đình làng Bắc Bộ thế kỷ XVII. Toàn bộ công trình nổi bật với kết cấu gỗ lim đồ sộ, hệ thống vì kèo chồng rường giá chiêng chắc khỏe, tạo nên sự vững chãi và hài hòa. Nghệ thuật chạm khắc tại đình đạt tới trình độ tinh xảo hiếm có. Những mảng chạm rồng mây, tứ linh, hoa lá cách điệu… được thể hiện sinh động, mềm mại, phản ánh tư duy thẩm mỹ và tài hoa của các nghệ nhân xưa. Mỗi chi tiết kiến trúc không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn gửi gắm khát vọng về cuộc sống thái bình, thịnh vượng của cư dân vùng sông Cầu.
Không chỉ là công trình kiến trúc đặc sắc, đình còn là trung tâm tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa cộng đồng của làng Thổ Hà qua nhiều thế hệ. Nơi đây thờ Lão Đam – biểu tượng của tư tưởng đạo học phương Đông; đồng thời thờ Đào Trí Tiến, vị tổ nghề gốm của làng. Việc phối thờ thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tôn vinh bậc tiền nhân đã có công khai sáng, truyền nghề, hun đúc nên một Thổ Hà từng vang danh với nghề gốm sành truyền thống. Những bức tường xây bằng mảnh chum, mảnh sành còn hiện hữu trong làng hôm nay chính là minh chứng sinh động cho một thời hưng thịnh ấy.
Đặc biệt, trong không gian linh thiêng của đình còn lưu giữ hệ thống bia đá cổ ghi chép về các kỳ lễ hội và sinh hoạt văn hóa xưa. Trong đó có những tư liệu liên quan đến các cuộc hát ca trù, hát ả đào từng được tổ chức trang trọng tại đình. Đây là nguồn sử liệu quý giá, phản ánh đời sống tinh thần phong phú, tao nhã của cư dân Kinh Bắc; đồng thời cho thấy đình Thổ Hà từng là trung tâm hội tụ văn hóa – nghệ thuật của cả một vùng. Sự hiện diện của loại hình ca trù – nghệ thuật bác học đặc sắc của dân tộc – càng làm nổi bật chiều sâu truyền thống và bề dày lịch sử của di tích.
Hằng năm, lễ hội đình Thổ Hà được tổ chức trang nghiêm, đậm đà bản sắc từ ngày 20 đến 22 tháng Giêng với các nghi thức rước, tế, dâng hương cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian. Đây không chỉ là dịp tri ân thành hoàng và tổ nghề, mà còn là ngày hội lớn gắn kết cộng đồng, giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào quê hương cho các thế hệ con em Vân Hà.
Trong tiến trình xây dựng đô thị văn minh, phường Vân Hà luôn quan tâm công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt Đình Thổ Hà gắn với phát triển du lịch văn hóa - làng nghề. Di tích hôm nay không chỉ là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống mà còn là điểm đến hấp dẫn trên hành trình khám phá di sản Bắc Ninh - Kinh Bắc.
Đình Thổ Hà uy nghi giữa lòng làng cổ, như nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, nhắc nhở mỗi người dân thêm trân trọng và gìn giữ những giá trị cha ông để lại./.
