Chùa Bổ Đà (tên chữ là Tứ Ân Tự) tọa lạc tại phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh, là một trong những danh lam cổ tự tiêu biểu của vùng Kinh Bắc. Di tích không chỉ là trung tâm đào tạo tăng đồ của Thiền phái Lâm Tế trong nhiều thế kỷ, mà còn là quần thể kiến trúc - cảnh quan đặc sắc, phản ánh giá trị văn hóa, tư tưởng và mỹ thuật truyền thống của dân tộc Việt Nam.
Theo thư tịch và truyền thuyết dân gian, chùa được khởi dựng từ thời Lý (thế kỷ XI), được mở rộng và định hình quy mô lớn vào năm 1720, dưới thời Lê Trung Hưng. Chùa thờ Phật theo Thiền phái Lâm Tế; phối thờ Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) và các vị tiên thánh: Khổng Tử, Lão Tử, Thạch Linh Thần Tướng, thể hiện tư tưởng “tam giáo đồng nguyên” đặc trưng của văn hóa Việt Nam. Dân gian từng truyền tụng: “Nam Hương Tích – Bắc Bổ Đà” khẳng định vị thế nổi bật của chùa trong không gian tín ngưỡng miền Bắc. Cảnh quan chùa được bao bọc bởi thế đất được dân gian gọi là “tứ linh chầu tụ”: Phượng lộn, Rồng bay, Voi chầu, Hổ phục. Trong các bài kệ cổ còn lưu truyền câu thơ: “Bốn bề phong cảnh lạ thay, Bồng lai kia cũng thế này mà thôi”, ca ngợi vẻ đẹp thanh tịnh của chốn thiền môn.
Qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, chùa Bổ Đà vẫn giữ được cấu trúc kiến trúc cổ truyền đặc trưng. Nổi bật là lối kiến trúc “nội thông ngoại bế”, tạo không gian khép kín, trang nghiêm và tĩnh tại. Quần thể di tích gồm: chùa Tứ Ân, am Tam Đức, chùa Cao, khu vườn tháp và hệ thống vườn chùa. Khu nội tự có 16 tòa nhà bố trí liên hoàn với khoảng 100 gian, được xây dựng bằng vật liệu truyền thống như gạch nung, ngói mũi hài, tiểu sành; đặc biệt là hệ thống tường trình đất bao quanh, tạo nên dấu ấn riêng biệt so với kiến trúc chùa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Chùa Bổ Đà hiện sở hữu vườn tháp được đánh giá là lớn nhất Việt Nam, nơi lưu giữ tro cốt của hơn 1.000 vị tăng ni trong suốt hơn 300 năm. Đặc biệt, chùa còn bảo tồn 1.935 mộc bản kinh Phật của Thiền phái Lâm Tế, khắc trên gỗ thị bằng chữ Hán và chữ Nôm; đã được công nhận là Bảo vật quốc gia và là một trong những yếu tố cấu thành giá trị nổi bật toàn cầu của di tích. Không gian cảnh quan chùa còn lưu giữ hệ thống cây cổ thụ tiêu biểu như thông, vối, đa…, góp phần tạo nên môi trường sinh thái tâm linh hài hòa, bền vững.
Lễ hội chùa Bổ Đà đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tổ chức hằng năm từ ngày 16 đến ngày 18 tháng Hai âm lịch. Đây là dịp tưởng niệm, tri ân công đức các vị Tổ sư; đồng thời là không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng Kinh Bắc, gắn với diễn xướng Quan họ - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, tôn giáo và cảnh quan, năm 2016 Thủ tướng Chính phủ đã xếp hạng chùa Bổ Đà là Di tích quốc gia đặc biệt; năm 2019 được công nhận là điểm du lịch tâm linh của tỉnh; và năm 2025 được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.
Chùa Bổ Đà là một công trình kiến trúc cổ kính, trung tâm Phật giáo danh tiếng, là không gian kết tinh giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần của dân tộc qua nhiều thế kỷ. Việc được ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vừa khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của di tích, vừa đặt ra trách nhiệm bảo tồn, gìn giữ và phát huy bền vững, để chùa Bổ Đà tiếp tục tỏa sáng như một biểu tượng văn hóa - tâm linh của quê hương Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh và của Việt Nam trên trường quốc tế.
